Συνηθίζουμε να μιλάμε για τον χρόνο σαν έναν δρόμο χωρίς επιστροφή. Κοιτάζουμε τις πρώτες ρυτίδες στον καθρέφτη, νιώθουμε τις αρθρώσεις μας να διαμαρτύρονται μετά από μια κουραστική μέρα και σηκώνουμε τους ώμους με παραίτηση. «Έτσι είναι τα γηρατειά», λέμε στον εαυτό μας. Αποδεχόμαστε τη φθορά ως ένα αναπόφευκτο βιολογικό πεπρωμένο, μια σταδιακή απόσυρση από τη ζωντάνια που θεωρούμε προνόμιο μόνο των νέων.
Τι θα γινόταν όμως αν ένα μεγάλο μέρος αυτής της φθοράς δεν οφειλόταν στη βιολογία, αλλά στις προσδοκίες μας; Τι θα γινόταν αν γερνάμε επειδή «μάθαμε» πώς πρέπει να συμπεριφέρεται ένας άνθρωπος σε μια συγκεκριμένη ηλικία; Αυτό ακριβώς το ερώτημα βρέθηκε στο επίκεντρο ενός από τα πιο συναρπαστικά ψυχολογικά πειράματα του 20ού αιώνα, το οποίο διεξήχθη από την ψυχολόγο του Χάρβαρντ, Έλεν Λάνγκερ, γνωστή και ως η μητέρα της ενσυνειδητότητας.
Το πείραμα της αντίστροφης μέτρησης
Το 1979, η Λάνγκερ σχεδίασε μια μελέτη που αργότερα ονομάστηκε «Counter-Clockwise». Προσκάλεσε μια ομάδα ανδρών, ηλικίας από τα τέλη των 70 έως τις αρχές των 80 ετών, να περάσουν μια εβδομάδα σε ένα καταφύγιο. Αλλά αυτό δεν ήταν ένα συνηθισμένο ταξίδι αναψυχής. Το περιβάλλον είχε σχεδιαστεί με κάθε λεπτομέρεια ώστε να μοιάζει, να ακούγεται και να δίνει την αίσθηση του 1959 – ακριβώς είκοσι χρόνια πίσω.
Τα έπιπλα ταίριαζαν με την εποχή. Οι εφημερίδες που ήταν διασκορπισμένες στα τραπέζια είχαν ημερομηνία του 1959. Το ραδιόφωνο έπαιζε μουσική της εποχής και η τηλεόραση έδειχνε προγράμματα που αντανακλούσαν εκείνο το έτος. Οι συμμετέχοντες δεν κλήθηκαν απλώς να θυμηθούν το παρελθόν. Τους ζητήθηκε κάτι πολύ πιο απαιτητικό: να ζήσουν σαν να ήταν 1959.
Τους δόθηκε η οδηγία να μιλούν στον ενεστώτα για τα γεγονότα εκείνης της εποχής, να συζητούν για τις πολιτικές εξελίξεις σαν να συνέβαιναν τώρα και να συμπεριφέρονται σαν να ήταν οι νεότεροι εαυτοί τους. Δεν υπήρχαν καθρέφτες που να τους θυμίζουν την τωρινή τους εμφάνιση, παρά μόνο φωτογραφίες τους από το 1959.
Τα αποτελέσματα που προκάλεσαν αμηχανία στην επιστήμη
Μετά από μόλις επτά ημέρες, οι αλλαγές ήταν τόσο θεαματικές που ξάφνιασαν ακόμη και την ίδια την ερευνητική ομάδα. Χωρίς νέα φάρμακα, χωρίς ειδικά προγράμματα άσκησης ή αλλαγές στη διατροφή, οι άνδρες παρουσίασαν μετρήσιμες βιολογικές και σωματικές βελτιώσεις:
-
Η στάση του σώματός τους βελτιώθηκε αισθητά.
-
Η δύναμη της λαβής τους αυξήθηκε.
-
Η ακοή και η όρασή τους έγιναν πιο οξείες.
-
Οι κινήσεις τους έγιναν πιο γρήγορες και ευέλικτες.
-
Η μνήμη και οι γνωστικές τους λειτουργίες παρουσίασαν σημαντική άνοδο.
Το σώμα, όπως φάνηκε, άκουγε τις εντολές του μυαλού. Όταν το πλαίσιο γύρω τους άλλαξε και οι ίδιοι άρχισαν να αντιμετωπίζουν τον εαυτό τους ως ικανό και νέο, η βιολογία τους άρχισε να ακολουθεί αυτή την πεποίθηση.
Γιατί αυτό το πείραμα μας αφορά σήμερα
Η Έλεν Λάνγκερ δεν ισχυρίστηκε ότι ο χρόνος μπορεί να σταματήσει ή να αντιστραφεί με μαγικό τρόπο. Επισήμανε όμως κάτι πολύ πιο λεπτό και ουσιαστικό: συμμετέχουμε εν αγνοία μας στη δική μας γήρανση.
Χτίζουμε γύρω μας τείχη από ιστορίες που λέμε στον εαυτό μας: «Είμαι πολύ μεγάλος για να μάθω κάτι καινούργιο», «Στην ηλικία μου, αυτός ο πόνος είναι φυσιολογικός», «Τι περιμένεις; Δεν είμαι πια νέος». Με τον καιρό, αυτές οι ιστορίες σκληραίνουν και γίνονται κανόνες. Το σώμα μας ακολουθεί τις οδηγίες που του δίνουμε με αξιοθαύμαστη συνέπεια.
Η έρευνα δείχνει ότι πολλές από τις παρακμές που σχετίζονται με την ηλικία ενισχύονται, και μερικές φορές πυροδοτούνται, από την προσδοκία και όχι μόνο από τη βιολογία. Όταν αποδεχόμαστε την ταμπέλα του «ηλικιωμένου», αρχίζουμε να περιορίζουμε τις κινήσεις μας γιατί «μπορεί να χτυπήσουμε», δικαιολογούμε την αφηρημάδα αντί να την προκαλέσουμε και παραχωρούμε τη δύναμη, την ανεξαρτησία και την περιέργεια στους «νέους».
Η νοοτροπία δεν είναι άρνηση, είναι συμμετοχή
Το πείραμα δεν ζήτησε από τους συμμετέχοντες να ντυθούν σαν παιδιά ή να συμπεριφερθούν ανόητα. Τους ζήτησε να συμμετέχουν – πνευματικά, κοινωνικά, σωματικά. Το να νιώθεις νεότερος δεν αφορά την άρνηση της πραγματικότητας, αλλά την απόφαση να μην παραιτηθείς από τη στιγμή που ζεις.
Συχνά δεν είμαστε κουρασμένοι επειδή γερνάμε, αλλά γερνάμε επειδή έχουμε κουραστεί να είμαστε σε εγρήγορση. Η συνήθεια της «αυτόματης» ζωής, όπου ακολουθούμε υποθέσεις χωρίς να τις αμφισβητούμε, είναι αυτό που μας γερνάει πρόωρα.
Τι μπορούμε να κάνουμε από σήμερα
Δεν χρειάζεται να μετατρέψουμε το σπίτι μας σε σκηνικό της δεκαετίας του ’50 για να δοκιμάσουμε αυτή την ιδέα. Η αλλαγή ξεκινά από τον τρόπο που μιλάμε στον εαυτό μας και τις επιλογές που κάνουμε κάθε πρωί.
Αντί για το «δεν μπορώ», ας δοκιμάσουμε το «ας προσπαθήσω». Αντί για το «είναι φυσιολογικό στην ηλικία μου», ας αναρωτηθούμε «είναι όντως;». Αντί για το «έχω τελειώσει με αυτά», ας επιλέξουμε το «είμαι περίεργος να δω πώς λειτουργεί».
Μικρές μετατοπίσεις στη σκέψη φέρνουν μεγάλες συνέπειες στη ζωή. Το να ξεκινήσεις μαθήματα πιάνου, να μάθεις μια νέα γλώσσα ή να αποφασίσεις να ταξιδέψεις σε έναν προορισμό που πάντα φοβόσουν, δεν είναι προσπάθεια να παραστήσεις τον νέο. Είναι η απόδειξη ότι είσαι ζωντανός.
Το πραγματικό συμπέρασμα του πειράματος της Λάνγκερ είναι ότι έχουμε πολύ μεγαλύτερη επιρροή πάνω στην ποιότητα της ζωής μας από όση νομίζουμε. Ο χρόνος είναι αναπόφευκτος, αλλά η πρόωρη παράδοση σε αυτόν είναι προαιρετική.
Η γήρανση είναι βιολογική, αλλά το να γερνάς ασυνείδητα είναι επιλογή. Μερικές φορές, το να νιώθεις νεότερος ξεκινά όχι με το γύρισμα των δεικτών του ρολογιού, αλλά με την απόφαση να δώσεις προσοχή στη στιγμή που βρίσκεσαι τώρα, με όλη σου τη δύναμη και την περιέργεια.
Tip of the Day Σκέψου κάτι που σταμάτησες να κάνεις επειδή αποφάσισες –συνειδητά ή ασυνείδητα– ότι είναι «πολύ αργά». Δώσε στον εαυτό σου την άδεια να το ξαναδοκιμάσει για μία εβδομάδα, με τη νοοτροπία ότι είσαι στην ιδανική ηλικία για να το πετύχεις. Τα αποτελέσματα μπορεί να σε εκπλήξουν.
