Το έχουμε δει πολλές φορές: Σε μια οικογενειακή συγκέντρωση, στη δουλειά ή ανάμεσα σε φίλους, κάποιος «φορτώνεται» όλη την ευθύνη για κάτι που πήγε στραβά. Κάτι σαν τον αποδιοπομπαίο τράγο που παίρνει πάνω του όλη την ένταση, την κριτική ή τον θυμό της ομάδας. Αυτό ακριβώς είναι το scapegoating – κατηγορούμε κάποιον άλλο κι ας μην φταίει, για να προστατεύσουμε την εικόνα μας ή την εικόνα της ομάδας μας, ή για να εκτονωθούμε συναισθηματικά.
Το scapegoating είναι συχνό στην καθημερινή μας ζωή, και επηρεάζει όλες τις σχέσεις μας. Ας δούμε πώς μπορούμε να το αναγνωρίσουμε.
Στην οικογένεια: ο εύκολος στόχος
Στην οικογενειακή ζωή, το scapegoating έχει να κάνει συνήθως με ένα μέλος που γίνεται το «κακό παιδί». Όταν κάτι πηγαίνει στραβά – ένας καβγάς, μια οικονομική δυσκολία ή ένα απρόσμενο πρόβλημα – αντί να αναζητηθούν οι βαθύτερες αιτίες, η ευθύνη συχνά κατευθύνεται σε ένα μέλος που είναι εύκολο να κατηγορηθεί.
Για παράδειγμα, ένα έφηβο παιδί μπορεί να θεωρηθεί υπεύθυνο για τη διάλυση της οικογενειακής ηρεμίας, ενώ οι ενήλικες αποφεύγουν να κοιτάξουν τη δική τους στάση ή τις δικές τους επιλογές. Έτσι, το παιδί αισθάνεται συνεχώς ενοχή και πίεση, ενώ η οικογένεια χάνει την ευκαιρία να αντιμετωπίσει πραγματικά προβλήματα με ειλικρίνεια.
Στις σχέσεις: πώς η αγάπη συχνά μετατρέπεται σε κατηγορία
Στις προσωπικές σχέσεις, το scapegoating μπορεί να εμφανιστεί όταν ένα ζευγάρι αντιμετωπίζει δυσκολίες. Αντί να μιλήσουν για τα δικά τους συναισθήματα ή για τη συμπεριφορά τους, κάποιο από τα δύο μέλη αναλαμβάνει όλη την ευθύνη ή, αντίθετα, κατηγορείται για τα πάντα.
Κάθε διαφωνία μετατρέπεται σε ευκαιρία να αναδειχθεί ποιος «φταίει». Ο ένας μπορεί να κατηγορεί τον άλλον για έλλειψη προσοχής, ενώ η πραγματική αιτία μπορεί να είναι η πίεση της δουλειάς ή οι ανασφάλειες του. Το scapegoating εδώ λειτουργεί σαν βραχυπρόθεσμος μηχανισμός εκτόνωσης, αλλά μακροπρόθεσμα φθείρει τη σχέση και δημιουργεί συναισθηματική απόσταση.
Στη δουλειά: η πολιτική του φταίχτη
Στον χώρο εργασίας, το scapegoating είναι εξαιρετικά συχνό. Όταν μια ομάδα ή μια εταιρεία αντιμετωπίζει αποτυχίες, η προσοχή συχνά στρέφεται σε ένα άτομο, αντί να εξεταστούν οι διαδικασίες ή οι συλλογικές αποφάσεις.
Για παράδειγμα, αν ένα project καθυστερήσει ή γίνει ένα λάθος σε μια παρουσίαση, ένας εργαζόμενος μπορεί να γίνει ο αποδιοπομπαίος τράγος, ακόμα κι αν το πρόβλημα ήταν αποτέλεσμα έλλειψης συντονισμού ή υπερφόρτωσης όλων των μελών.
Γιατί το κάνουμε και πώς να το αποφύγουμε
Το scapegoating έχει βαθιές ψυχολογικές ρίζες. Μας επιτρέπει να νιώσουμε ότι έχουμε έλεγχο σε μια δύσκολη κατάσταση και να προστατεύσουμε τον εαυτό μας από ενοχές ή κριτική. Όμως, η εύκολη αναζήτηση φταίχτη βλάπτει μακροπρόθεσμα τις σχέσεις, την ψυχολογία και την κοινωνική μας συνοχή.
Για να το αποφύγουμε, είναι σημαντικό να αναγνωρίζουμε πότε υπάρχει τάση να κατηγορούμε κάποιον άλλο και να σταματάμε για να σκεφτούμε τα πραγματικά αίτια. Στις οικογένειες, η ανοιχτή επικοινωνία και η αναγνώριση όλων των συναισθημάτων βοηθούν. Στις σχέσεις, η ανάληψη προσωπικής ευθύνης και η κατανόηση των συναισθημάτων του άλλου σπάνε τον κύκλο κατηγοριών. Στη δουλειά, η κουλτούρα της μάθησης από τα λάθη αντί της τιμωρίας προάγει τη συνεργασία και την ψυχολογική ασφάλεια.
Όταν σταματήσουμε να ψάχνουμε φταίχτες και αρχίσουμε να κατανοούμε πραγματικά τις αιτίες πίσω από τα προβλήματα, οι σχέσεις μας γίνονται πιο υγιείς, η οικογένεια πιο δεμένη και η εργασία πιο δημιουργική και παραγωγική. Κάθε φορά που νιώθουμε την παρόρμηση να κατηγορήσουμε κάποιον, μπορούμε να σταματήσουμε και να σκεφτούμε: μήπως η ευθύνη δεν ανήκει μόνο σε εκείνον;
