Τσικνοπέμπτη… H μέρα που οι δίαιτες πάνε περίπατο, οι ψησταριές παίρνουν φωτιά ακόμα και στα πιο απίθανα σημεία και η «τσίκνα» υψώνεται στον ουρανό σαν μια σύγχρονη θυσία στους θεούς της καλοπέρασης. Αλλά τι κρύβεται πίσω από το ντουμάνι; Είναι απλώς μια αφορμή για κρεατοφαγία ή ένας συμβολισμός που χάνεται στα βάθη των αιώνων;

Η γέννηση ενός εθίμου: Μεταξύ Δία και Χριστιανισμού

Η Τσικνοπέμπτη δεν είναι ένα τυχαίο γεγονός. Βρίσκεται στο κέντρο της Κρεατινής εβδομάδας του Τριωδίου. Ο λόγος που επιλέχθηκε η Πέμπτη είναι στρατηγικός και θρησκευτικός: Η Τετάρτη και η Παρασκευή είναι αυστηρές ημέρες νηστείας για την Ορθοδοξία. Έτσι, η Πέμπτη φαντάζει ως η ιδανική ευκαιρία για μια τελευταία, θορυβώδη «κραιπάλη» πριν την είσοδο στη Μεγάλη Τεσσαρακοστή.

Οι ρίζες του εθίμου, ωστόσο, είναι πολύ παλαιότερες από τον Χριστιανισμό. Οι λαογράφοι εντοπίζουν ομοιότητες με τις αρχαίες Διονυσιακές γιορτές και τα ρωμαϊκά Λουπερκάλια. Ήταν η περίοδος που η φύση ετοιμαζόταν να ξυπνήσει (η αρχή της Άνοιξης) και οι άνθρωποι χρησιμοποιούσαν το φαγοπότι, το κρασί και τη μεταμφίεση για να ξορκίσουν το κακό και να ενισχύσουν τη γονιμότητα της γης. Η «τσίκνα» —ο καπνός από το λίπος που λιώνει στα κάρβουνα— θεωρούνταν ότι «τρέφει» τα πνεύματα και προμηνύει την αφθονία της νέας σοδειάς.

Τοπικές παραδόσεις

Ενώ για τους περισσότερους η Τσικνοπέμπτη σημαίνει απλώς «παϊδάκια», σε πολλά μέρη της Ελλάδας το έθιμο παίρνει διαστάσεις υπερπαραγωγής με στοιχεία που θα ζήλευε και το καλύτερο reality:

• Κέρκυρα – Τα Πετεγόλια: Στο «Φιόρο του Λεβάντε», η Τσικνοπέμπτη είναι η μέρα του δημόσιου κουτσομπολιού. Στην κεντρική αγορά της πόλης, οι ντόπιοι στήνουν μια θεατρική παράσταση δρόμου, όπου οι γυναίκες βγαίνουν στα παράθυρα και «βγάζουν στη φόρα» όλα τα πικάντικα νέα της χρονιάς με την χαρακτηριστική κερκυραϊκή προφορά και σάτιρα.

• Πάτρα – Ο Γάμος της Γιαννούλας: Μια ιστορία που ξεκίνησε πριν από δεκαετίες και αφορά μια γυναίκα που πίστευε ότι θα παντρευτεί τον Πρόεδρο Wilson των ΗΠΑ. Σήμερα, η αναβίωση αυτού του «φανταστικού γάμου» είναι το σήμα κατατεθέν της πατρινής Τσικνοπέμπτης, γεμάτο γέλιο και σουρεαλισμό.

• Σέρρες – Τα Προζύμια: Εκεί το έθιμο έχει πιο ρομαντικό (και πρακτικό) χαρακτήρα. Η Τσικνοπέμπτη είναι η μέρα που ξεκινούν οι προετοιμασίες για τους γάμους που θα γίνουν μετά το Πάσχα, με τις νύφες να φτιάχνουν τα πρώτα προζύμια.

• Θήβα – Ο Βλάχικος Γάμος: Μια από τις πιο αρχέγονες τελετές που ξεκινά σήμερα. Οι συμμετέχοντες, ντυμένοι με παραδοσιακές στολές, χορεύουν τον «πυρρίχιο» και το «γλέντι του γαμπρού», σε μια μυσταγωγία που θυμίζει έντονα αρχαία τραγωδία και κωμωδία μαζί.

Γιατί το λένε Mardi Gras στο εξωτερικό;

Αν αναρωτιέστε αν είμαστε οι μόνοι «τρελοί» με το κρέας, η απάντηση είναι όχι. Οι Καθολικοί έχουν τη δική τους Mardi Gras (Λιπαρή Τρίτη), ενώ οι Γερμανοί τη Weiberfastnacht. Η διαφορά; Εμείς επιλέγουμε την Πέμπτη για να έχουμε… απόσταση ασφαλείας από το Σαββατοκύριακο της Τυρινής. Επιπλέον, η ελληνική Τσικνοπέμπτη είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με το «ψήσιμο έξω», μια συνήθεια που ενισχύει την κοινωνικότητα και την έννοια της γειτονιάς.

Με λίγα λόγια…

Η Τσικνοπέμπτη είναι κάτι παραπάνω από ένα γαστρονομικό διάλειμμα. Είναι μια υπενθύμιση ότι ο άνθρωπος έχει ανάγκη την εκτόνωση, το γλέντι και την επαφή με τις ρίζες του. Είναι η μέρα που το «εγώ» γίνεται «εμείς» γύρω από μια φωτιά.

Το ήξερες ότι…

• Το «αμαρτωλό» ρεκόρ Γκίνες και η μάχη της σούβλας; Η Κρήτη κατέχει την παράδοση στα μεγάλα μεγέθη, έχοντας μπει στο βιβλίο Γκίνες (Αγία Γαλήνη, Ρέθυμνο) με ένα θρυλικό σουβλάκι 184 μέτρων. Ωστόσο, η Λιβαδειά «απάντησε» το 2018 με μια γιγαντιαία σούβλα 201 μέτρων, θυμίζοντάς μας ότι στην Ελλάδα, όταν πρόκειται για τσίκνα, το μέγεθος… μετράει!

• Υπάρχει και «Green» Τσικνοπέμπτη; Κι όμως, η τάση του Green Tsiknopempti κερδίζει έδαφος στις νεότερες ηλικίες. Σε περιοχές όπως τα Εξάρχεια και το Κέντρο της Αθήνας, τα vegan ψητοπωλεία κάνουν θραύση, τσικνίζοντας μανιτάρια και χειροποίητα υποκατάστατα κρέατος. Το έθιμο επιβιώνει, αποδεικνύοντας ότι η ουσία κρύβεται στην ιεροτελεστία του ψησίματος και όχι απαραίτητα στο είδος της πρωτεΐνης.

• Η τσίκνα έχει «σημάνει συναγερμό» στην πυροσβεστική του εξωτερικού; Είναι το απόλυτο αστικό φαινόμενο της ομογένειας! Σε πόλεις της Γερμανίας, της Αγγλίας και της Αυστραλίας, ανυποψίαστοι γείτονες καλούν συχνά την πυροσβεστική, νομίζοντας ότι το κτίριο φλέγεται από το ντουμάνι στα μπαλκόνια των Ελλήνων. Πλέον, πολλοί σύλλογοι στέλνουν… «ενημερωτικά σημειώματα τσίκνας» στις τοπικές αρχές για να αποφύγουν τα πρόστιμα.

• Υπήρχε η «τσίκνα της αξιοπρέπειας» για τους λιγότερο προνομιούχους; Σε παλαιότερες, δύσκολες εποχές, ο λαογράφος Δημήτριος Λουκάτος αναφέρει ότι οι οικογένειες που δεν είχαν την οικονομική δυνατότητα να αγοράσουν κρέας, έκαιγαν πάνω στη σόμπα λίγο λίπος ή φλούδες κρεμμυδιού. Ο σκοπός ήταν να βγει η μυρωδιά έξω από το σπίτι, ώστε να μη μάθει η γειτονιά τη φτώχεια τους και να νιώσουν ότι συμμετέχουν και εκείνοι στη γιορτή.
• Η Πέμπτη επιλέχθηκε ως «ασπίδα» ανάμεσα στις νηστείες; Ενώ ο δυτικός κόσμος γιορτάζει τη Mardi Gras (Λιπαρή Τρίτη), εμείς επιμένουμε στην Πέμπτη. Ο λόγος; Η Τετάρτη και η Παρασκευή είναι ημέρες αυστηρής νηστείας για την Ορθοδοξία. Η Πέμπτη είναι η ιδανική «ενδιάμεση» μέρα για κραιπάλη, δίνοντας παράλληλα χρόνο για αποθεραπεία μέχρι το Σαββατοκύριακο της Τυρινής!