Την Παγκόσμια Ημέρα Περιβάλλοντος αξίζει να κάνουμε μια άβολη αλλά απαραίτητη σκέψη: μήπως δεν κινδυνεύει η Γη από εμάς όσο κινδυνεύουμε εμείς χωρίς αυτήν;
Κάθε χρόνο, στις 5 Ιουνίου, την Παγκόσμια Ημέρα Περιβάλλοντος, ακούμε ξανά και ξανά τις ίδιες φράσεις. «Να σώσουμε τον πλανήτη». «Να προστατεύσουμε τη φύση». «Να σώσουμε τη Γη». Είναι φράσεις που ακούγονται σωστές και καλοπροαίρετες. Κρύβουν όμως μια μικρή παρεξήγηση. Γιατί αν κοιτάξουμε την ιστορία του πλανήτη με ψυχραιμία, θα διαπιστώσουμε ότι η Γη έχει επιβιώσει από πολύ μεγαλύτερες καταστροφές από αυτές που προκαλεί σήμερα ο άνθρωπος. Έχει αντέξει παγετώνες, ηφαιστειακές εκρήξεις, αστεροειδείς και μαζικές εξαφανίσεις ειδών. Η φύση είχε πάντα έναν μοναδικό τρόπο να προσαρμόζεται, να αναγεννάται και να συνεχίζει.
Ίσως λοιπόν το πραγματικό ερώτημα να μην είναι αν θα επιβιώσει η φύση. Ίσως το ερώτημα είναι αν θα μπορέσουμε να επιβιώσουμε εμείς μέσα σε έναν κόσμο που αλλάζει ταχύτερα από ποτέ.
Η μεγαλύτερη αυταπάτη της ανθρωπότητας
Για δεκαετίες συμπεριφερόμασταν σαν να είμαστε οι ιδιοκτήτες του πλανήτη. Χτίσαμε πόλεις, μετακινήσαμε ποτάμια, κόψαμε δάση, καταναλώσαμε φυσικούς πόρους και δημιουργήσαμε την ψευδαίσθηση ότι μπορούμε να ελέγχουμε τα πάντα. Η τεχνολογία μάς έκανε να νιώθουμε πανίσχυροι. Ξεχάσαμε όμως κάτι θεμελιώδες: όσο προηγμένη κι αν γίνει η ανθρωπότητα, εξακολουθεί να εξαρτάται από το νερό που πίνει, τον αέρα που αναπνέει και το έδαφος που παράγει την τροφή της.
Δεν υπάρχει εφαρμογή που να μπορεί να αντικαταστήσει ένα δάσος. Δεν υπάρχει τεχνητή νοημοσύνη που να μπορεί να δημιουργήσει ένα οικοσύστημα από το μηδέν. Δεν υπάρχει οικονομικό μοντέλο που να μπορεί να λειτουργήσει σε έναν πλανήτη χωρίς σταθερό κλίμα και φυσικούς πόρους. Κι όμως, συχνά συμπεριφερόμαστε σαν να μπορούμε να διαπραγματευτούμε με τους νόμους της φύσης.
Η αλήθεια είναι πολύ πιο απλή: δεν είμαστε έξω από το οικοσύστημα. Είμαστε μέρος του.
Η φύση δεν εκδικείται κανέναν
Κάθε φορά που βλέπουμε μια μεγάλη πυρκαγιά, έναν ακραίο καύσωνα ή μια καταστροφική πλημμύρα, ακούμε τη φράση «η φύση εκδικείται». Είναι μια έκφραση που χρησιμοποιούμε συχνά, αλλά στην πραγματικότητα δεν είναι ακριβής.
Η φύση δεν εκδικείται. Δεν θυμώνει. Δεν σχεδιάζει τιμωρίες.
Απλώς λειτουργεί με τους δικούς της κανόνες.
Όταν εξαφανίζονται δάση, αλλάζει η ισορροπία του περιβάλλοντος. Όταν αυξάνονται οι εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου, αυξάνεται η θερμοκρασία. Όταν σπαταλάμε το νερό, κάποια στιγμή οι διαθέσιμοι πόροι μειώνονται. Δεν πρόκειται για ηθικό δίδαγμα. Πρόκειται για συνέπειες.
Και οι συνέπειες δεν ενδιαφέρονται για τις δικαιολογίες μας.
Η νέα πολυτέλεια έχει αλλάξει μορφή
Για χρόνια συνδέαμε την ευημερία με τα μεγάλα σπίτια, τα γρήγορα αυτοκίνητα και την αφθονία αγαθών. Σήμερα όμως η έννοια της πολυτέλειας αλλάζει.
Πολυτέλεια είναι να μπορείς να αναπνέεις καθαρό αέρα.
Πολυτέλεια είναι να έχεις πρόσβαση σε καθαρό νερό.
Πολυτέλεια είναι να βρίσκεις σκιά μέσα στην πόλη.
Πολυτέλεια είναι να μπορείς να περπατήσεις σε ένα πάρκο χωρίς να νιώθεις ότι βρίσκεσαι μέσα σε ένα τσιμεντένιο φούρνο.
Όσο αυξάνονται οι θερμοκρασίες και οι περιβαλλοντικές πιέσεις, τόσο περισσότερο αντιλαμβανόμαστε ότι τα πιο πολύτιμα αγαθά δεν αγοράζονται. Προστατεύονται.
Και αυτό δεν αφορά μόνο το περιβάλλον. Αφορά την ποιότητα ζωής, την υγεία, την οικονομία και τελικά το μέλλον των ίδιων των κοινωνιών μας.
Τι θα συνέβαινε αν εξαφανιζόμασταν αύριο;
Είναι ένα σκληρό αλλά ενδιαφέρον νοητικό πείραμα. Αν αύριο η ανθρωπότητα εξαφανιζόταν, οι πόλεις θα άρχιζαν σταδιακά να καταρρέουν. Οι δρόμοι θα ράγιζαν. Τα κτίρια θα φθείρονταν. Τα φυτά θα ανακτούσαν χώρο. Τα ζώα θα προσαρμόζονταν. Τα ποτάμια θα συνέχιζαν να κυλούν και τα δάση θα αναγεννιούνταν.
Η φύση θα συνέχιζε.
Ίσως διαφορετική από αυτή που γνωρίζουμε σήμερα, αλλά θα συνέχιζε.
Αντίθετα, αν εξαφανίζονταν τα δάση, το νερό, τα έντομα που επικονιάζουν τις καλλιέργειες ή οι φυσικοί πόροι που στηρίζουν τη ζωή, η ανθρωπότητα δεν θα είχε πολλές επιλογές.
Γι’ αυτό και η συζήτηση για το περιβάλλον δεν είναι μια συζήτηση για τη σωτηρία του πλανήτη. Είναι μια συζήτηση για τη δική μας επιβίωση.
Το πραγματικό στοίχημα των επόμενων δεκαετιών
Οι επόμενες δεκαετίες δεν θα κριθούν μόνο από την τεχνολογία, την οικονομία ή την τεχνητή νοημοσύνη. Θα κριθούν από το αν καταφέρουμε να ζήσουμε μέσα στα όρια του πλανήτη που μας φιλοξενεί.
Δεν χρειάζεται να επιστρέψουμε στις σπηλιές ούτε να σταματήσουμε την ανάπτυξη. Χρειάζεται όμως να επαναπροσδιορίσουμε τη σχέση μας με τον κόσμο γύρω μας. Να καταλάβουμε ότι η πρόοδος δεν μπορεί να χτίζεται πάνω στην εξάντληση των φυσικών πόρων και ότι η ανάπτυξη δεν μπορεί να αγνοεί τις συνέπειες.
Η βιωσιμότητα δεν είναι μια μόδα. Δεν είναι μια καμπάνια επικοινωνίας. Είναι η πιο ρεαλιστική στρατηγική επιβίωσης που διαθέτουμε.
Μια διαφορετική ματιά στην Παγκόσμια Ημέρα Περιβάλλοντος
Ίσως λοιπόν αυτή την Παγκόσμια Ημέρα Περιβάλλοντος να αξίζει να αλλάξουμε λίγο τον τρόπο που βλέπουμε τα πράγματα. Να σταματήσουμε να μιλάμε για τη φύση σαν να είναι ένας αδύναμος οργανισμός που περιμένει από εμάς να τη σώσουμε.
Η φύση υπήρχε πριν από εμάς και πιθανότατα θα υπάρχει και μετά από εμάς.
Το ερώτημα δεν είναι αν η φύση μάς χρειάζεται.
Το ερώτημα είναι αν εμείς μπορούμε να υπάρξουμε χωρίς αυτήν.
Και η απάντηση, όσο άβολη κι αν είναι, μοιάζει ολοένα και πιο ξεκάθαρη.
