Στον κόσμο της φύσης, οι κανόνες είναι απλοί, ωμοί και βιολογικά επιβεβλημένοι. Το μεγάλο ψάρι τρώει το μικρό γιατί πεινάει, γιατί πρέπει να επιβιώσει, γιατί η τροφική αλυσίδα δεν διαθέτει ηθική πυξίδα. Στον κόσμο των ανθρώπων, όμως, τα πράγματα είναι πολύ πιο περίπλοκα — και συχνά, πολύ πιο σκοτεινά. Εδώ, το «μεγάλο ψάρι» δεν τρώει το μικρό για την επιβίωσή του. Το τρώει για την επιβεβαίωσή του.
Οπότε στο σημερινό “αυτοβιογραφικό” θα έλεγε κανείς άρθρο επιλέγω να πω ένα μεγάλο «Όχι» στον εκφοβισμό της ισχύος και ένα «Ναι» στην κατανόηση της πραγματικής δύναμης. Γιατί το να μπορείς να συντρίψεις κάποιον και να επιλέγεις να μην το κάνεις, είναι η μόνη απόδειξη ότι είσαι όντως ανώτερος.
Η καπηλεία της ισχύος: όταν η θέση γίνεται όπλο
Είτε πρόκειται για τον επαγγελματικό στίβο, είτε για τις κοινωνικές ιεραρχίες, είτε ακόμα και για τις διαπροσωπικές σχέσεις, η δύναμη είναι ένα εργαλείο που απαιτεί ωριμότητα. Δυστυχώς, συχνά πέφτει στα χέρια ανθρώπων που τη χρησιμοποιούν ως υποκατάστατο της προσωπικής τους αυτοπεποίθησης.
Η καπηλεία της ισχύος ξεκινά εκεί που τελειώνει το επιχείρημα. Όταν ο «ισχυρός» —λόγω θέσης, χρήματος ή διασυνδέσεων— επιλέγει να επιβληθεί στον «αδύναμο» χρησιμοποιώντας την ανισορροπία των δυνάμεων, δεν ασκεί διοίκηση ούτε ηγεσία. Ασκεί βία. Η θρασύδειλη φύση αυτής της συμπεριφοράς κρύβεται στο γεγονός ότι ο θύτης επιλέγει πάντα έναν στόχο που δεν μπορεί να ανταποδώσει το χτύπημα. Είναι η «ασφάλεια» του ισχυρού που τον καθιστά δειλό: χτυπάει μόνο όταν ξέρει ότι δεν θα υπάρξει αντίσταση.
Η ψυχολογία του θρασύδειλου «Μεγάλου Ψαριού»
Γιατί όμως κάποιος που έχει ήδη κατακτήσει μια κορυφή νιώθει την ανάγκη να καταπιέσει εκείνους που βρίσκονται στη βάση; Η απάντηση κρύβεται στην εσωτερική του ανασφάλεια.
-
Η ανάγκη για έλεγχο: Όσοι φοβούνται ότι θα χάσουν την κυριαρχία τους, προσπαθούν να την επιβάλουν με τον φόβο. Ο φόβος είναι το καταφύγιο εκείνου που δεν μπορεί να εμπνεύσει σεβασμό.
-
Η έλλειψη αυθεντικής αξίας: Αν η δύναμή σου προέρχεται μόνο από τον τίτλο στην κάρτα σου και όχι από τον χαρακτήρα σου, τότε νιώθεις την ανάγκη να υπενθυμίζεις συνεχώς τη θέση σου «πατώντας» πάνω στους άλλους.
-
Ο ναρκισσισμός της εξουσίας: Το «μεγάλο ψάρι» που τρώει το μικρό χωρίς λόγο, τρέφεται από την αίσθηση ότι οι νόμοι δεν ισχύουν γι’ αυτόν.
Η πραγματική δύναμη είναι η προστασία
Ας αλλάξουμε το αφήγημα. Η πραγματική ισχύς δεν μετριέται με το πόσους ανθρώπους μπορείς να υποτάξεις, αλλά με το πόσους μπορείς να ανυψώσεις. Οι πραγματικά σπουδαίοι άνθρωποι που πέρασαν από την ιστορία, τις επιχειρήσεις ή τη ζωή μας, είχαν ένα κοινό χαρακτηριστικό: χρησιμοποιούσαν τη δύναμή τους ως «ομπρέλα» για τους πιο αδύναμους.
Ένας ισχυρός ηγέτης δεν φοβάται το μικρό ψάρι· το εκπαιδεύει, το προστατεύει και το βοηθά να μεγαλώσει. Γιατί καταλαβαίνει ότι ένας ωκεανός γεμάτος υγιή, δυνατά ψάρια είναι ένα πολύ πιο πλούσιο οικοσύστημα από έναν άδειο βυθό όπου επιβιώνει μόνο ένας μοναχικός και πεινασμένος θηρευτής.
Γιατί να μην το κάνεις;
Γιατί αν το κάνεις, αν επιλέξεις να «φας» το μικρό ψάρι μόνο και μόνο επειδή μπορείς, χάνεις το σημαντικότερο πράγμα που σου δίνει η δύναμη: την αξιοπρέπεια. Η θρασύδειλη συμπεριφορά αφήνει ένα στίγμα που καμία επιτυχία δεν μπορεί να ξεπλύνει. Στο τέλος της ημέρας, ο τρόπος που συμπεριφέρεσαι σε κάποιον που δεν έχει τίποτα να σου προσφέρει και καμία δύναμη να σε βλάψει, είναι ο απόλυτος καθρέφτης του ποιος πραγματικά είσαι.
Λέμε «Ναι» στην ενσυναίσθηση. Λέμε «Ναι» στη δύναμη που συνοδεύεται από ευθύνη. Και θυμόμαστε πάντα: το μεγάλο ψάρι μπορεί να φάει το μικρό, αλλά το σοφό ψάρι ξέρει ότι η δύναμή του αποκτά νόημα μόνο όταν την χρησιμοποιεί για να κάνει τη θάλασσα ένα καλύτερο μέρος για όλους.
Στον εργασιακό στίβο, το σύνδρομο του «μεγάλου ψαριού» δεν είναι απλώς μια κακή διοικητική πρακτική· είναι μια μορφή εταιρικού εκφοβισμού που μεταμφιέζεται σε «αποφασιστικότητα». Όταν ένας προϊστάμενος ή ένα υψηλόβαθμο στέλεχος χρησιμοποιεί την ισχύ του για να ταπεινώσει, να οικειοποιηθεί την εργασία άλλων ή να «καταπιεί» την εξέλιξη ενός υφισταμένου, δεν επιδεικνύει ηγετική ικανότητα, αλλά βαθιά επαγγελματική ανασφάλεια.
Η καπιλεία της προσπάθειας: Ο «Θηρευτής» των ιδεών
Η πιο συνηθισμένη μορφή θρασύδειλης συμπεριφοράς είναι η κλοπή του πνευματικού κόπου. Το «μεγάλο ψάρι» παρουσιάζει την ιδέα του «μικρού» ως δική του στο board meeting. Γιατί; Γιατί ξέρει ότι ο υφιστάμενος δεν έχει το βήμα να τον διαψεύσει χωρίς να ρισκάρει τη θέση του. Αυτό δεν είναι επιτυχία· είναι κλοπή υπό την προστασία της ιεραρχίας.
Το management του φόβου
Υπάρχουν ισχυροί που πιστεύουν ότι αν δεν σε κάνουν να νιώσεις «μικρός», δεν θα σε ελέγχουν. Χρησιμοποιούν τη δύναμή τους για να δημιουργούν ένα κλίμα μόνιμης απειλής. Είναι εκείνοι που θα σου υπενθυμίσουν ότι «υπάρχουν άλλοι δέκα που περιμένουν τη θέση σου» στην πρώτη σου ένσταση. Είναι θρασύδειλο γιατί βασίζεται στην επιβίωση του άλλου. Εκμεταλλεύονται το γεγονός ότι ο εργαζόμενος έχει υποχρεώσεις, ενοίκιο και ζωή, για να επιβάλλουν την αυθαιρεσία τους.
Η αντιμετώπιση τέτοιων συμπεριφορών απαιτεί στρατηγική και ψυχραιμία:
-
Τεκμηρίωση παντού: Μην αφήνεις τίποτα στον προφορικό λόγο. Τα emails είναι τα «ίχνη» σου στον βυθό. Όταν οι ιδέες και οι εντολές είναι γραπτές, το «μεγάλο ψάρι» δυσκολεύεται να σε καταπιεί χωρίς να αφήσει σημάδια.
-
Βρες συμμάχους: Τα μικρά ψάρια που κολυμπούν μαζί, τρομάζουν τους θηρευτές. Η δημιουργία ενός υγιούς δικτύου συναδέλφων που στηρίζουν ο ένας τον άλλον δημιουργεί ένα τείχος προστασίας ενάντια στην αυθαιρεσία.
-
Όρια με επαγγελματισμό: Η ευγένεια δεν είναι αδυναμία. Το να θέτεις όρια στο πώς σου μιλάνε ή στο πώς χρησιμοποιούν τον χρόνο σου, δείχνει ότι παρόλο που η θέση σου μπορεί να είναι «μικρότερη», η αξία σου είναι αδιαπραγμάτευτη.
Η ηθική της ηγεσίας
Η πραγματική δύναμη στο γραφείο φαίνεται όταν ο ισχυρός λέει: «Αυτή ήταν ιδέα του συνεργάτη μου» ή «Πώς μπορώ να σε βοηθήσω να ανέβεις πιο ψηλά;». Ο πραγματικός ηγέτης δεν φοβάται μήπως τον ξεπεράσει το «μικρό ψάρι». Αντίθετα, είναι περήφανος που δημιούργησε έναν ακόμα καρχαρία.
Στο τέλος της ημέρας, οι εταιρείες που επιτρέπουν στα «μεγάλα ψάρια» να κανιβαλίζουν τα μικρά, καταλήγουν με έναν άδειο, τοξικό ωκεανό. Εμείς λέμε «Ναι» στον σεβασμό που κερδίζεται, όχι στον φόβο που επιβάλλεται.
